लोकचिंतन न्यूज एक्सप्रेस
बुलढाणा जिल्ह्यात खाऱ्या पाण्याच्या लोणार सरोवराच्या परिसरात असलेले दैत्यसूदन मंदिर मध्ययुगीन वास्तुकलेचा उत्तम नमुना आहे. हे मंदिर लोणार क्रेटर लेक च्या जवळ असल्यामुळे नैसर्गिक आणि पुरातात्विक दृष्ट्या खूप महत्त्वाचे मानले जाते. लोकपरंपरेनुसार या भागातील दुष्ट राक्षस लोनासूर / लवणासूर या राक्षसाचा वध भगवान विष्णूंनी केला आणि त्यासाठी विष्णूला “दैत्यसुदन” म्हणून पूजले जाऊ लागले. दैत्यसूदन हा विष्णूचा अवतार आहे ज्याने लवणासूर (लोनासूर) या राक्षसाचा वध केला.
लोककथांनुसार, या राक्षसाने भागावर वावर करून प्राणी–मानवांना त्रास दिला होता आणि विष्णूने त्याचा अंत केला. या घटनेचा संदर्भ लोणार सरोवराच्या निर्मितीशी जोडला जातो. असे मानले जाते की राक्षसाचा खड्डा सरोवर आहे आणि त्याचे रक्त पाणी झाले.
हे मंदिर हेमाडपंती शैलीमध्ये बांधले आहे, जी मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध वास्तुशैली आहे. मंदिराची रूपरेषा अनियमित ताऱ्यासारखी आहे. काळ्या दगडावर कोरलेले नक्षीकाम अतिशय सुंदर व सूक्ष्म आहेत. पूर्वेला मुख्य प्रवेशद्वार आहे, पाठोपाठ तीन मुख्य भाग — गर्भगृह, अंतराल आणि सभामंडप आहे. पाश्चिम्य बाजूला सूर्यदेवाची मूर्ती आहे, हे पाहून काही तज्ञांना वाटते की मंदिर पूर्वी सूर्यदेवाला समर्पित असू शकते. दक्षिण आणि उत्तरेकडे चामुंडादेवी आणि नरसिंह या देवतांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात विष्णूची मूर्ती चार हातांमध्ये शंख,चक्र,गदा व राक्षसाचा केस पकडलेली रूपात दिसते, ही “दैत्यसूदन” रूपात आहे. भिंतींवर पुराणकथा, नृत्यांगना, योद्धे, प्राणी आणि विविध दृश्यांचे कोरलेले शिल्प आहेत. या मंदिरात वर्षातील काही दिवशी सूर्यकिरणे गर्भगृहातील मूर्तीवर थेट पडतात, ज्याला येथे सूर्यकिरणांचा अभिषेक म्हणतात. ही घटना भाविकांमध्ये आकर्षणाची बाब आहे आणि अनेक काळा पासून लोक यासाठी येतात. हे मंदिर विष्णू भक्तांसाठी एक प्रमुख तीर्थस्थान आहे. स्थानिक लोकांसाठी आणि महाराष्ट्रातून येणाऱ्या भाविकांसाठी धार्मिक महत्त्व आहे. सार्थक दर्शनासाठी वैकुंठ एकादशी सारख्या खास दिवशी विशेष पूजा व उत्सवही भरतात, त्यामुळे त्या काळात गर्दी जास्त असते. लोणार सरोवरा जवळच्या प्रख्यात क्रेटर लेक जवळ हे मंदिर वसलेले आहे आणि महाराष्ट्रातील एक प्रमुख पर्यटन व धार्मिक स्थळ मानले जाते.
